مسموميت هاي ناشي از قارچ هاي سمي

تاریخ نامه: 2 خرداد 1397
شماره نامه:
مسموميت با قارچ هاي سمي(Poisonous Mushrooms) يکي از علل بروز مسموميت هاي ناشي از سموم طبيعي در جهان محسوب مي شوند. از ميان بيش از 5000 گونه قارچ، تنها در حدود 100 گونه آن براي انسان سمي محسوب مي شوند. هر چند مسموميت ناشي از مصرف قارچ هاي سمي در انسان جزء مسموميت هاي شايع در جهان نمي باشد، با اين وجود به علت بالا بودن نسبي ميزان مرگ و مير در برخي از انواع اين نوع مسموميت ها، اطلاع رساني مناسب و علمي و آگاهي از راهکارهاي پيشگيري از بروز اين نوع مسموميت ها، به ويژه جهت عموم جامعه، بسيار مهم است.  
آموزش  |   

به نام خدا

مروري بر مسموميت هاي ناشي از قارچ هاي سمي

مقدمه

مسموميت با قارچ هاي سمي(Poisonous Mushrooms)  يکي از علل بروز مسموميت هاي ناشي از سموم طبيعي در جهان محسوب مي شوند. از ميان بيش از 5000 گونه قارچ، تنها در حدود 100 گونه آن براي انسان سمي محسوب مي شوند. هر چند مسموميت ناشي از مصرف قارچ هاي سمي در انسان جزء مسموميت هاي شايع در جهان نمي باشد، با اين وجود به علت بالا بودن نسبي ميزان مرگ و مير در برخي از انواع اين نوع مسموميت ها، اطلاع رساني مناسب و علمي و آگاهي از راهکارهاي پيشگيري از بروز اين نوع مسموميت ها، به ويژه جهت عموم جامعه، بسيار مهم است.

ميزان شيوع مسموميت با قارچ ها بطور کلي تابعي از شرايط جغرافيايي و آب و هوايي منطقه مي باشد. بطوري که در کشورها و مناطقي که داراي شرايط مناسب آب و هوايي براي رويش قارچ ها به صورت خودرو مي باشد، شيوع مسموميت با اين عوامل نيز بيشتر است. اکثر موارد مسموميت هاي گزارش شده با قارچ هاي سمي  به علت مصرف خوراکي تصادفي گونه هاي سمي قارچ به جاي گونه هاي خوراکي آن مي باشد و بيشتر در افرادي که در فصول رويش قارچ ها (بيشتر اوايل فصل بهار و پاييز) نسبت به جمع آوري گونه هاي سمي قارچ به زعم خوراکي بودن آنها اقدام مي کنند.، مشاهده مي شود.

طبقه بندي مسموميت هاي قارچي

با توجه به تنوع زياد در انواع جنس و گونه هاي قارچ ها، پيچيدگي هاي موجود در طبقه بندي آنها ( به علت وجود شباهت ها و تفاوت هاي ظاهري در شکل شناسي (مرفولوژي)، معمولاً براي طبقه بندي مسموميت ناشي از قارچ ها بر اساس انواع مواد سمي موجود در آنها استفاده مي شود. اين مسموميت ها داراي طيف وسيعي بر اساس شدت (مسموميت هاي خفيف، متوسط و شديد)، علايم و نشانه هاي باليني ( بروز اختلالات گوارشي ( تهوع، استفراغ، اسهال، دردهاي شکمي، زردي چشم، يرقان)، اختلالات متابوليک (کاهش قند خون، اختلالات الکتروليت ها و هورمون هاي تيروئيدي)، اختلالات عصبي( تشنج، بيقراري، توهم)، اختلالات کليوي)، زمان بروز مسموميت (مسموميت هاي حاد که علايم و نشانه هاي باليني درکمتر از 6 ساعت از مصرف ظاهر مي شوند) و يا مسموميت هاي تاخيري (که علايم و نشانه هاي اوليه بيشتر از 12-6 بعد از مصرف قارچ سمي آغاز شده و با گذشت زمان پيشرفت نموده و ممکن است در طي 6-2 روز بعد باعث مرگ شود)، اعضاي حياتي درگير در مسموميت (مانند: دستگاه گوارش، کبد، کليه، سيستم عصبي) مي باشند. خوشبختانه در بيش از نيمي از موارد مسموميت هاي قارچي، شدت مسموميت خفيف بوده وعلايم و نشانه هاي باليني در مسموم خودبخود محدود مي شوند. با اين وجود، برخي از گونه هاي قارچ هاي سمي قادر به ايجاد مسموميت هاي شديد بوده و در صورت عدم درمان مناسب  مي توانندکشنده باشند.

يکي از مهم ترين انواع قارچ سمي که مصرف خوراکي آنها مي تواند سبب بروز مسموميت هاي شديد و کشنده شود، از جنس هاي آمانيتا(Amanita)، گالرينا (Galerina) و  لپيوتا (Lepiota) مي باشند. انواع متنوع گونه هاي مذکور مي توانند در صورت مصرف خوراکي سبب بروز مسموميت هاي شديد در انسان شوند (مانند: گونه هاي A. Phalloides, A. Virosa, A. Verna ).

وجود انواع  جنس و گونه  هاي مختلف قارچ هاي سمي در کشور ما  که به صورت خودرو به ويژه در نواحي کوهستاني، کوهپايه اي و جنگلي در استان هاي غربي کشور مانند: کرمانشاه، کردستان، لرستان، آذربايجان، همدان و قزوين وجود دارند، سبب شده که هر ساله  گزارش هايي به صورت موردي از مسموميت هاي انفرادي و يا جمعي به ويژه در فصول رويش (اوايل بهار و پاييز) در افرادي که به علت ناآگاهي و با هدف  تهيه و مصرف خوراکي  قارچ ها اقدام به جمع آوري قارچ هاي خودرو از نواحي کوهستاني، کوهپايه اي و جنگلي  نموده و بعد از مصرف آنها دچار مسموميت مي شوند، وجود دارد. در سال جاري( 1397)، به علت شرايط مناسب آب و هوايي نظير بارش هاي فراوان، دماي بين 27 تا 31 درجه و نور کافي آفتاب، رويش خودرو اين گونه ها به ميزان زياد در استان هاي مذکورگرديد. از آنجا که تشخيص و افتراق انواع قارچ هاي سمي از انواع غيرسمي  که مصارف خوراکي دارند، امري علمي است و تنها بر اساس آزمايش هاي تخصصي گياه شناسي و شيميايي و توسط متخصصان وکارشناسان مجرب امکان پذير است و امکان شناسايي آنها  تنها بر اساس خصوصيات ظاهري (شکل، رنگ، بو، مزه، قوام)  ويا محل رويش توسط افراد عادي امکان پذير نمي باشد. اين امر سبب شد که متاسفانه، جمع آوري و عرضه اين قارچ هاي سمي در بازارهاي محلي در استان هاي غربي کشور سبب بروز  همه گيري مسموميت ها در کشور گرديد.

علايم و نشانه هاي باليني

علايم و نشانه هاي باليني متعاقب مصرف خوراکي در اين گونه قارچها به صورت تاخيري ظاهر مي شود. در مرحله اول  علايم و نشانه هاي مسموميت معمولاً بعد از 24-5 ساعت از مصرف خوراکي ظاهر مي شود  و به صورت اختلالات گوارشي از قبيل: تهوع، استفراغ، دردهاي شکمي و اسهال آبکي مي باشد ( در اين مرحله ممکن است علايم و نشانه ها با يک مسموميت غذايي ساده باکتريايي اشتباه  شود). با وجود درمان هاي علامتي و حمايتي، بعد از 24-12 ساعت اختلالات گوارشي تشديد شده و در صورت عدم درمان مناسب، در مرحله سوم و بعد از 6-2 روز مي تواند با ايجاد نارسايي شديد کبد و کليه، سبب مرگ مسموم  شوند. در برخي موارد، علايم عصبي و درگيري لوزالمعده نيز مشاهده شده است.  علايم و نشانه هاي باليني در مرحله  سوم و نهايي مسموميت شامل: ضعف، گيجي، کاهش سطح هوشياري، افت شديد قند خون، افزايش بيلي روبين و آنزيم هاي کبدي و اختلالات کليوي مانند کاهش حجم ادرار و نارسايي کليه مي باشند.

مواد موثره سمي

مهم ترين مواد شيميايي موجود در اين نوع قارچ هاي سمي که موجب سميت مي شوند، آماتوکسين ها (Amatoxins)  و فالوتوکسين ها (Phallotoxins) هستند.  از اين ميان، مهم ترين مواد مسوول بروز مسموميت، آماتوکسين ها  هستند که  شامل10 تا 15 ماده  شيميايي از دسته پيتيدهاي حلقوي (Cyclic peptides)  مي باشند. مهم ترين آماتوکسين ها شامل  آلفا- آمانتين و بتا- آمانتين  مي باشند. اين مواد بعد از جذب از دستگاه گوارش و ورود به خون، وارد سلول هاي کبدي شده و با مهار آنزيم
RNA Polymerase II (که در رونويسي RNA از DNA و ترميم و متابوليسم سلولي دخيل مي باشند)، سبب تخريب سلول هاو بافت کبد و در نهايت نارسايي آن مي شوند.  شدت سميت تا حدودي بستگي به مقدار مواد موثره سمي موجود در قارچ ها دارد که خود تا حدودي بسته به خصوصيات ژنتيکي قارچ و  شرايط آب و هوايي و  محل جغرافيايي رويش قارچ دارد. به طور معمول  در هر گرم قارچ خشک شده (بسته به نوع قارچ) در حدود 1.5 تا 3.5 ميلي گرم آمانتين وجود دارد. با توجه به دوز سمي آمانتين که در يک انسان بالغ در حدود 7 ميلي گرم است، مصرف تقريبي 20 گرم از قارچ مي توان منجر به بروز مسموميت هاي منجر به فوت در يک فرد بالغ گردد. قابل ذکر است با توجه به اينکه اين مواد مقاوم به حرارت هستند،  فرآيندهاي آماده سازي غذا نظير: کباب کردن، آب پز کردن، سرخ کردن و بخار پز کردن سبب تخريب  سموم موجود در قارچ و غيرسمي شدن  آن نمي شوند و مصرف غذاهاي طبخ شده با اين نوع قارچها نيز سبب بروز مسموميت و مرگ مي گردد.

درمان

با توجه به عدم وجود پادزهر اختصاصي براي اين نوع مسموميت ها، درمان تنها بر اساس اقدامات علامتي و حمايتي استوار مي باشد.  اين اقدامات در بيمارستان شامل: تجويز زغال فعال شده، مايعات وريدي، الکتروليت ها، قند، پني سيلين G (در دوزهاي بالا) مواد آنتي اکسيدان (مانند: N- استيل سيستئين و سيلي بين) و در موارد بروز نارسايي شديد کبدي، پيوند کبد است.

نکاتي در خصوص پيشگيري از مسموميت هاي ناشي از قارچ هاي سمي:

1-     از مصرف قارچ هاي  خودرو و يا جمع آوري شده توسط افراد عادي و يا قارچ هايي که به صورت فله اي عرضه مي شوند، خودداري کنيد. تنها قارچ هايي را که توسط مراکز مجاز و در بسته بندي هاي داراي مجوزهاي سازمان غذا و دارو وزارت بهداشت، درمان و پزشکي مي باشند، مصرف نماييد.

2-     شناسايي انواع خوراکي قارچ از انواع سمي تنها بر اساس خصوصيات ظاهري مانند شکل، رنگ، بو، قوام و مزه مشکل بوده و تنها توسط متخصصان و کارشناسان مجرب قارچ شناسي  و گياه شناسي امکان پذير است. بنابراين به توصيه هاي برخي از افراد عادي  در تشخيص انواع سمي از  انواع خوراکي قارچ  توجه نکنيد.

3-     مصرف قارچ ها توسط  پرندگان و ساير جانوران اهلي و وحشي  نشان دهنده غيرسمي بودن قارچ  براي انسان نمي باشد.

4-     برخي از روش ها و معيارهاي سنتي مانند: تغيير رنگ  قاشق نقره در اثر تماس با قارچ، يا وجود حشرات دراطراف قارچ و محل رويش قارچ  معيار  علمي و صحيحي براي تشخيص عدم سميت قارچ در همه موارد نيست.

5-     هرگز قارچ ها را به صورت خام و به مقدار زياد  مصرف نکنيد.

6-     هر چند در برخي موارد حرارت برخي از مواد سمي موجود در قارچ ها را از بين مي برد، با اين وجود برخي از سموم موجود در قارچ ها مقاوم به گرما بوده و در اثر فرآيندهاي آماه سازي غذا مانند: کباب کردن، آب پز کردن، سرخ کردن، بخار پز کردن قادر به تخريب کامل مواد سمي موجود در قارچ نمي باشد.

7-     در صورت بروز علايم و نشانه هاي گوارشي به صورت تاخيري (12-5 ساعت پس از مصرف خوراکي قارچ)، هر چه سريعتر بيمار را به مرکز درماني تخصصي سم شناسي باليني و مسموميت ها  منتقل کنيد.

8-     انتقال سريع بيمار مسموم به يک مرکز درماني تخصصي  مسموميت ها امکان درمان موفقيت آميز را افزايش مي دهد و هر گونه تاخير در اين امر سبب افزايش احتمال شکست درمان و حتي مرگ بيمار مي شود. بنابراين با مشاهده علايم و نشانه هاي باليني اوليه به ويژه از نوع تاخيري در فردي با سابقه  مصرف خوراکي قارچ ، از هرگونه خوددرماني و درمان علامتي پرهيز نموده و بيمار را در اسرع وقت به بيمارستان منتقل نماييد.

9-     در صورت امکان، نمونه باقي مانده قارچ مصرف شده توسط بيمار را براي شناسايي کادر پزشکي در بيمارستان به همراه داشته باشيد.

 

ستاد مرکزی اطلاع رسانی داروها و سموم

سازمان غذا و دارو

اردیبهشت 1397

 

 



کلمات کلیدی:
مسمومیت.قارچ.سمی    

تعداد بازدید:   ۲۰۸
     
 

موارد مرتبط


ارسال نظر
ايميل :     
نام و نام خانوادگی :  
نظر :
 
حروف تصویر بالا :   
 
 

لینک به این صفحه
< >